Այսօր դժվար է պատկերացնել երիտասարդի առօրյան՝ առանց սոցիալական ցանցերի։ Instagram-ը, TikTok-ը, Facebook-ը, YouTube-ը և այլ հարթակներ վաղուց արդեն միայն ընկերների հետ շփվելու
կամ ժամանցի միջոցներ չեն։ Դրանք դարձել են տեղեկատվություն ստանալու, սովորելու,
ինքնարտահայտվելու, կարծիք ձևավորելու և նույնիսկ աշխատանքային ու մասնագիտական
հնարավորություններ գտնելու միջավայր։ Սակայն որքան ավելի մեծ տեղ են զբաղեցնում սոցիալական ցանցերը մեր կյանքում, այնքան ավելի կարևոր է դառնում հասկանալ՝ ինչ ազդեցություն են դրանք թողնում մեզ վրա։
Թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է նրանով, որ սոցիալական ցանցերը հատկապես
երիտասարդների առօրյայի անբաժանելի մասն են դարձել։ Դրանք կարող են ոչ միայն ընդլայնել
հաղորդակցման և ինքնարտահայտման հնարավորությունները, այլև ազդել մարդու մտածելակերպի, ինքնագնահատականի, ուշադրության և վարքագծի վրա։ Հետևաբար, կարևոր է հասկանալ այդ ազդեցության իրական չափն ու դրսևորումները։
Մենք հաճախ ինքներս ենք որոշում՝ ինչ դիտել, ում հետևել և որքան ժամանակ անցկացնել առցանց։Բայց արդյո՞ք այդ ընտրություններն ամբողջությամբ մերն են։ Սոցիալական ցանցերի ալգորիթմները, մշտական ծանուցումները, կարճ տեսանյութերի անվերջ հոսքը և այլ գործիքներ կարող են ազդել մեր ուշադրության, նախասիրությունների, տրամադրության և վարքագծի վրա։ Միևնույն ժամանակ, թվային միջավայրը երիտասարդների համար ստեղծում է բազմաթիվ դրական հնարավորություններ՝ կրթվելու, ստեղծագործելու, նոր մարդկանց ու գաղափարների հետ շփվելու և սեփական ձայնը լսելի դարձնելուհամար։
Հոդվածի նպատակն է ուսումնասիրել և վերլուծել սոցիալական ցանցերի ազդեցությունը
երիտասարդների մտածելակերպի և վարքագծի վրա՝ ներկայացնելով ինչպես դրական, այնպես էլ
բացասական կողմերը։
Նպատակին հասնելու համար առաջադրվել են հետևյալ խնդիրները՝ ուսումնասիրել սոցիալական
ցանցերի օգտագործման առանձնահատկությունները, անդրադառնալ դրանց ազդեցությանը երիտասարդների մտածելակերպի, ինքնագնահատականի և վարքագծի վրա, ներկայացնել թվային միջավայրի դրական և բացասական կողմերը և երիտասարդների շրջանում իրականացված հարցման միջոցով բացահայտել նրանց վերաբերմունքն ու անձնական փորձը։
Այս թեմայի նկատմամբ երիտասարդների վերաբերմունքն ավելի լավ հասկանալու նպատակով
իրականացրել եմ փոքր հարցում երիտասարդների շրջանում՝ ուսումնասիրելու նրանց սոցիալական ցանցերի օգտագործման սովորությունները և այն, թե ինչպես են նրանք գնահատում դրանց ազդեցությունը սեփական մտածելակերպի ու վարքագծի վրա։ Հարցման արդյունքները հնարավորություն են տալիս թեմային նայել ոչ միայն տեսականորեն, այլև հենց երիտասարդների փորձի ու կարծիքների տեսանկյունից։ Ուստի հիմնական հարցը մնում է՝ սոցիալական ցանցերը մեզ համար պարզապես ժամանակակից հաղորդակցության միջոցնե՞ր են, թե՞ արդեն դարձել են մի միջավայր, որն աստիճանաբար ձևավորում է մեր մտածելակերպն ու վարքագիծը։
Սոցիալական ցանցերը՝ երիտասարդների առօրյայի անբաժանելի մաս
Վերջին տարիներին սոցիալական ցանցերը երիտասարդների կյանքում զբաղեցրել են այնպիսի կարևոր տեղ, որ դրանց արդեն դժվար է դիտարկել միայն որպես ժամանցի կամ հաղորդակցման միջոց։ Դրանք դարձել են տեղեկատվություն ստանալու, նոր գիտելիքներ ձեռք բերելու, սեփական հետաքրքրությունները բացահայտելու և այլ մարդկանց հետ կապ հաստատելու միջավայր։ Թվային հարթակներում երիտասարդը ոչ միայն սպառող է, այլև կարող է դառնալ բովանդակության ստեղծող՝ կիսվել իր մտքերով, գիտելիքներով, ստեղծագործություններով և փորձով։ Սոցիալական ցանցերի միջոցով հնարավոր է մի քանի վայրկյանում տեղեկանալ աշխարհում տեղի ունեցող իրադարձությունների մասին, սովորել նոր հմտություններ, մասնակցել առցանց դասընթացների կամ գտնել մասնագիտական նոր հնարավորություններ։ UNESCO-ն երիտասարդների թվային միջավայրի վերաբերյալ իր աշխատանքներում կարևորում է հատկապես մեդիա և տեղեկատվական գրագիտությունը՝ ընդգծելով, որ երիտասարդները պետք է կարողանան կողմնորոշվել արագ փոփոխվող տեղեկատվական միջավայրում և քննադատաբար գնահատել ստացած տեղեկությունը։
Հայաստանում ևս թվային միջավայրը երիտասարդների առօրյայի կարևոր մասն է։ UNICEF-ի
տվյալներով՝ Հայաստանում երեխաներն ու երիտասարդներն ինտերնետից օգտվում են ոչ միայն շփման, այլև տեղեկատվության, ստեղծագործական գործունեության և այլ հնարավորությունների համար։ Միաժամանակ, հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ թվային միջավայրի հետ կապված կան նաև անվտանգության և չափից ավելի օգտագործման խնդիրներ։
Սոցիալական ցանցերի դերը երիտասարդների կյանքում երկակի է։ Մի կողմից դրանք ընդլայնում են հաղորդակցվելու, սովորելու և ինքնադրսևորվելու հնարավորությունները, մյուս կողմից՝ ստեղծում են նոր ռիսկեր։ Հենց այս երկակիությունն է կարևոր դարձնում սոցիալական ցանցերի ազդեցության ուսումնասիրությունը․ հարցն այլևս միայն այն չէ, թե որքան ժամանակ ենք մենք անցկացնում առցանց, այլ նաև՝ ինչ ենք տեսնում, ինչ ենք սովորում և ինչպես է այդ միջավայրն ազդում մեզ վրա։ Ինչպե՞ս են սոցիալական ցանցերը փոխում մեր մտածելակերպը
Սոցիալական ցանցերի ազդեցությունը մարդու վրա միայն այն ժամանակը չէ, որը նա անցկացնում է էկրանի առջև։ Կարևոր է նաև այն, թե ինչ բովանդակություն է նա տեսնում, ինչպես է այն ընտրվում և ինչ ազդեցություն է թողնում նրա պատկերացումների վրա։ Սոցիալական ցանցերի հարթակները օգտագործում են ալգորիթմներ, որոնք հաշվի են առնում օգտատիրոջ գործողությունները՝ դիտած տեսանյութերը, հավանումները, որոնումները, կիսումները և այլ փոխազդեցություններ։ Դրա արդյունքում յուրաքանչյուր օգտատեր ստանում է իրեն առավել համապատասխանող բովանդակության անհատականացված հոսք։
Առաջին հայացքից սա հարմար և օգտակար է թվում․ չէ՞ որ մեզ առաջարկվում է այն, ինչ մեզ
հետաքրքրում է։ Սակայն այստեղ առաջանում է մեկ այլ խնդիր։ Եթե մենք անընդհատ տեսնում ենք մեզ հետաքրքրող կամ մեր ունեցած տեսակետներին համապատասխանող բովանդակություն, կարող ենք ավելի քիչ հանդիպել այլ կարծիքների և տեսակետների։ Այս երևույթը գիտական գրականության մեջ հաճախ կապվում է «ֆիլտրային փուչիկների» (filter bubbles) և «արձագանքային խցիկների» (echo chambers) գաղափարների հետ։ Դրանք կարող են սահմանափակել տեղեկատվության բազմազանությունը և նպաստել արդեն ձևավորված կարծիքների ամրապնդմանը։
Այս ամենը հատկապես կարևոր է երիտասարդների դեպքում, քանի որ հենց երիտասարդության շրջանում են ձևավորվում բազմաթիվ սոցիալական, մշակութային և անձնական պատկերացումներ։ Սոցիալական ցանցերում տարածվող կարծիքները, թրենդները և քննարկումները կարող են աստիճանաբար դառնալ սեփական տեսակետների ձևավորման աղբյուր։ Միաժամանակ, երիտասարդը կարող է նույնիսկ չնկատել, որ իր տեսած տեղեկատվության ընտրության վրա ազդում է ոչ միայն իր հետաքրքրությունը, այլև այն
համակարգը, որը որոշում է՝ ինչ ցույց տալ իրեն հաջորդիվ։ Հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ երիտասարդները հաճախ ունեն ալգորիթմների աշխատանքի մասին որոշակի պատկերացում, սակայն այդ գիտելիքը միշտ չէ, որ բավարար է դրանց ազդեցությունը լիովին հասկանալու և վերահսկելու համար։ Սոցիալական ցանցերը կարող են ազդել նաև այն բանի վրա, թե ինչն ենք մենք համարում սովորական, ցանկալի կամ հաջողված։ Օրինակ՝ եթե օգտատերը երկար ժամանակ տեսնում է նույն տեսակի արտաքին տեսք, ապրելակերպ, հագուստ կամ հաջողության պատմություններ, դրանք կարող են աստիճանաբար ընկալվել որպես նորմ։ Այդ պատճառով թվային միջավայրի ազդեցությունը միայն տեղեկատվական չէ․ այն կարող է անդրադառնալ նաև մարդու արժեքների, նախասիրությունների և ինքնընկալման վրա։ Այստեղ, սակայն, կարևոր է խուսափել սոցիալական ցանցերի ազդեցությունը միանշանակ բացասական ներկայացնելուց։ Ալգորիթմների անհատականացումը կարող է նաև օգնել մարդուն գտնել իրեն
հետաքրքրող կրթական նյութեր, մասնագիտական տեղեկատվություն, ստեղծագործական գաղափարներ և իրեն համապատասխանող համայնքներ։ Հետևաբար խնդիրը ոչ այնքան այն է, որ ալգորիթմները գոյություն ունեն, այլ այն, թե որքանով է օգտատերը գիտակցում դրանց ազդեցությունը և կարողանում քննադատաբար վերաբերվել իր ստացած տեղեկատվությանը։ Այս իմաստով հատկապես կարևոր է մեդիագրագիտությունը՝ կարողանալ հասկանալ, թե ինչպես է ձևավորվում մեր տեղեկատվական միջավայրը և չընդունել այն ամենը, ինչ տեսնում ենք սոցիալական ցանցերում, որպես անառարկելի ճշմարտություն։
Սոցիալական ցանցերի ազդեցությունը վարքագծի և ինքնագնահատականի վրա
Սոցիալական ցանցերի ազդեցությունը հատկապես նկատելի է այն հարցում, թե ինչպես ենք մենք
ընկալում ինքներս մեզ և մեր կյանքը։ Երբ ամեն օր տեսնում ենք հաջողության հասած, գեղեցիկ,
ճանապարհորդող կամ իրենց կյանքը մշտապես հետաքրքիր ներկայացնող մարդկանց, հեշտ է սեփական առօրյան համեմատել նրանց ցուցադրած կյանքի հետ։ Խնդիրն այն է, որ սոցիալական ցանցերում սովորաբար հայտնվում է կյանքի միայն ընտրված հատվածը՝ լավագույն լուսանկարները, հաջողությունները, ուրախ պահերն ու ձեռքբերումները։ Արդյունքում կարող է ստեղծվել տպավորություն, թե ուրիշների կյանքը մշտապես ավելի հետաքրքիր ու կատարյալ է, քան մերը։ Այս երևույթը կարող է անդրադառնալ հատկապես երիտասարդների ինքնագնահատականի վրա։
Ամերիկյան հոգեբանական ասոցիացիայի (APA) հրապարակած նյութերը ցույց են տալիս, որ արտաքին տեսքի հետ կապված սոցիալական համեմատությունը կարող է բացասաբար անդրադառնալ երիտասարդների մարմնի ընկալման և ինքնագնահատականի վրա։
Սակայն սոցիալական ցանցերի այս ազդեցությունը միակողմանի չէ։ Վերջին շրջանում նկատելի է նաև մեկ այլ միտում․ շատ բլոգերներ և բովանդակություն ստեղծողներ սկսում են կիսվել ոչ միայն իրենց հաջողություններով, այլև անհաջողություններով, դժվարություններով, սխալներով և այն փուլերով, երբ ամեն ինչ այնքան էլ լավ չի ստացվում։ Նրանք պատմում են աշխատանքը կորցնելու, նպատակին չհասնելու, հոգնածության, անհաջող փորձերի կամ պարզապես վատ օրերի մասին։ Այսպիսի բովանդակությունը կարող է երիտասարդին հիշեցնել, որ սոցիալական ցանցերում տեսած «կատարյալ կյանքը» ամբողջական իրականությունը չէ։
Այս փոփոխությունն ունի նաև կարևոր դրական կողմ։ Երբ երիտասարդը տեսնում է, որ նույնիսկ իր սիրելի բլոգերը կամ հաջողակ թվացող մարդը կարող է ձախողվել, նորից սկսել և շարունակել առաջ գնալ, անհաջողությունը կարող է ընկալվել ոչ թե որպես պարտություն, այլ որպես ճանապարհի բնական մաս։
Այս իմաստով անկեղծ պատմությունները կարող են մոտիվացնել, օգնել չհամեմատել սեփական
դժվարությունները ուրիշների հաջողությունների հետ և ավելի իրատեսական պատկերացում ձևավորել հաջողության մասին։
Ավելին, ազդեցությունը կախված է ոչ միայն այն բանից, թե ինչ բովանդակություն է տարածվում, այլև այն բանից, թե ինչպես է մարդը դրան վերաբերվում։ APA-ն նշում է, որ ազդեցիկ անձինք կարող են ազդել դեռահասների վարքագծի և համոզմունքների վրա ինչպես դրական, այնպես էլ բացասական ուղղությամբ․ նրանց բովանդակությունը կարող է խրախուսել առողջ վարք, ստեղծարարություն և սոցիալական ակտիվություն, բայց կարող է նաև ձևավորել անիրատեսական պատկերացումներ արտաքին տեսքի, հաջողության կամ ապրելակերպի մասին։
Հետևաբար, սոցիալական ցանցերի ազդեցությունը պետք չէ գնահատել միայն «լավ» կամ «վատ»
չափանիշով։ Նույն հարթակը կարող է մի երիտասարդի մոտ առաջացնել անընդհատ համեմատության և անբավարարության զգացում, իսկ մյուսին տալ ոգեշնչում, նոր գիտելիքներ կամ սեփական նպատակներին հասնելու մոտիվացիա։ Վճռորոշ է ոչ միայն այն, թե ինչ ենք տեսնում, այլ նաև՝ ինչպես ենք ընկալում տեսածը։
Գուցե սոցիալական ցանցերի ամենամեծ խնդիրը ոչ թե այն է, որ այնտեղ շատ են ցույց տալիս
հաջողությունները, այլ այն, որ մենք երբեմն մոռանում ենք՝ յուրաքանչյուր հրապարակման հետևում կա մի ամբողջ կյանք, որը մենք չենք տեսնում։
Ի՞նչ են ասում երիտասարդները․ հարցման արդյունքները
Սոցիալական ցանցերի ազդեցությունը երիտասարդների տեսանկյունից ավելի լավ հասկանալու համար իրականացրել եմ փոքր հարցում, որին մասնակցել է 150-ից ավելի երիտասարդ։ Հարցման նպատակն էր պարզել, թե որքան ժամանակ են նրանք անցկացնում սոցիալական ցանցերում, որքանով են վերահսկում դրանց օգտագործումը և ինչպես են գնահատում դրանց ազդեցությունը սեփական տրամադրության, ինքնագնահատականի, մտածելակերպի ու վարքագծի վրա։
Հարցման արդյունքները ցույց են տալիս, որ սոցիալական ցանցերը երիտասարդների առօրյայում
բավական մեծ տեղ են զբաղեցնում։ Մասնակիցների 47,7%-ը նշել է, որ օրական սոցիալական ցանցերում անցկացնում է 1–4 ժամ, իսկ 26,1%-ը՝ 4 ժամից ավելի։ Միայն 26,1%-ն է նշել, որ սոցիալական ցանցերից օգտվում է օրական մինչև մեկ ժամ։
Ժամանակի վերահսկման հարցում ևս հետաքրքիր պատկեր է ստացվել․ հարցվածների 45,1%-ը նշել է, որ հաճախ է սոցիալական ցանցերից օգտվում նախատեսվածից ավելի երկար, իսկ 52,3%-ը՝ երբեմն։
Այսինքն՝ հարցվածների մեծամասնության համար առցանց անցկացրած ժամանակը միշտ չէ, որ
ամբողջությամբ վերահսկելի է։ Միևնույն ժամանակ, սոցիալական ցանցերի ազդեցությունը տրամադրության և ինքնագնահատականի վրա մասնակիցները միանշանակ բացասական չեն գնահատում։ 45,1%-ը նշել է դրական ազդեցություն, 26,1%-ը՝ բացասական, իսկ 27,5%-ը՝ և՛ դրական, և՛ բացասական ազդեցություն։ Սա ցույց է տալիս, որ նույն թվային միջավայրը տարբեր մարդկանց վրա կարող է տարբեր կերպ ազդել։ Վերջին հարցը ևս կարևոր պատկեր է տալիս։ Երիտասարդների 38,6%-ը կարծում է, որ սոցիալական ցանցերը երիտասարդների մտածելակերպի և վարքագծի վրա ունեն և՛ դրական, և՛ բացասական ազդեցություն։ 33,3%-ը ազդեցությունը գնահատում է ավելի շատ դրական, իսկ 26,1%-ը՝ ավելի շատ
բացասական։
Այս արդյունքներից կարելի է անել մի կարևոր հետևություն․ երիտասարդների մեծ մասը սոցիալական ցանցերը չի դիտարկում միայն որպես դրական կամ միայն որպես բացասական երևույթ։ Ավելի տարածված է այն տեսակետը, որ ազդեցությունը երկակի է և մեծապես կախված է օգտագործման ձևից, բովանդակությունից և այն բանից, թե որքան ժամանակ ենք անցկացնում թվային միջավայրում։
Եզրակացություն
Սոցիալական ցանցերն այսօր դարձել են երիտասարդների կյանքի անբաժանելի մասը և զգալի
ազդեցություն ունեն նրանց մտածելակերպի, վարքագծի, նախասիրությունների և ինքնագնահատականի վրա։ Դրանք փոխել են ոչ միայն մեր շփման ձևը, այլև այն, թե ինչպես ենք ստանում տեղեկատվություն, ինչպես ենք արտահայտում մեր կարծիքը և ինչպես ենք ընկալում մեզ ու շրջապատող աշխարհը։ Միևնույն ժամանակ, սոցիալական ցանցերի ազդեցությունը միանշանակ չէ։ Դրանք կարող են լինել կրթվելու, նոր մարդկանց հետ շփվելու, ստեղծագործելու, ինքնադրսևորվելու և նոր հնարավորություններ գտնելու արդյունավետ միջոց։ Երիտասարդը կարող է սոցիալական ցանցերի միջոցով սովորել նոր հմտություններ, հետևել իրեն հետաքրքրող թեմաներին, գտնել մասնագիտական հնարավորություններ և նույնիսկ իր գաղափարները հասանելի դարձնել մեծ լսարանի։ Սակայն նույն միջավայրը կարող է առաջացնել նաև տեղեկատվության ավելցուկ, անընդհատ համեմատություն, ժամանակի անարդյունավետ
օգտագործում և որոշ դեպքերում՝ բացասաբար անդրադառնալ ինքնագնահատականի ու տրամադրության վրա։
Իրականացված հարցման արդյունքները ևս ցույց տվեցին, որ երիտասարդների մեծ մասը սոցիալական ցանցերի ազդեցությունը գնահատում է և՛ դրական, և՛ բացասական։ Հարցվածների զգալի մասը նշում է, որ սոցիալական ցանցերում նախատեսվածից ավելի երկար ժամանակ է անցկացնում, ինչը ևս մեկ անգամ ցույց է տալիս, որ թվային միջավայրի նկատմամբ վերահսկողությունը միշտ չէ, որ հեշտ է։
Հետևաբար, խնդիրը սոցիալական ցանցերից ամբողջությամբ հրաժարվելը չէ։ Դրանք արդեն մեր
առօրյայի մի մասն են, և դրանցից հրաժարվելու փոխարեն ավելի կարևոր է սովորել գիտակցված և պատասխանատու օգտվել դրանցից։ Պետք է կարողանալ տարբերել վստահելի տեղեկատվությունը ապատեղեկատվությունից, հասկանալ, որ սոցիալական ցանցերում ներկայացված կյանքը ամբողջական իրականությունը չէ, և չթույլատրել, որ ուրիշների հրապարակումները որոշեն մեր ինքնագնահատականը կամ պատկերացումները սեփական կյանքի մասին։
Վերջիվերջո, սոցիալական ցանցերը կարող են լինել այնպիսի գործիք, որը մենք օգտագործում ենք մեր նպատակներին հասնելու համար, բայց կարող են նաև դառնալ միջավայր, որը սկսում է ազդել մեր ընտրությունների վրա։ Կարևորն այն է, որ մենք չկորցնենք սեփական ընտրության, մտածելու և որոշումներ կայացնելու կարողությունը։ Թվային աշխարհը շարունակելու է զարգանալ, նոր հարթակներ ու նոր հնարավորություններ են առաջանալու, իսկ մեր խնդիրն է ոչ թե հեռու մնալ այդ աշխարհից, այլ սովորել ապրել դրա մեջ՝ պահպանելով քննադատական մտածողությունը, սեփական արժեքներն ու իրական կյանքի հետ կապը։
Գրականության ցանկ
- World Health Organization (WHO). A focus on adolescent social media use and
gaming in Europe, Central Asia and Canada: Health Behaviour in School-aged
Children international report from the 2021/2022 survey. Volume 6. 2024.
https://www.who.int/europe/publications/i/item/9789289061322 - American Psychological Association (APA). Health Advisory on Social Media Use
in Adolescence. 2023.
https://www.apa.org/topics/social-media-internet/health-advisory-adolescent-social-
media-use - Pew Research Center. Teens, Social Media and Technology 2024. 2024.
https://www.pewresearch.org/internet/2024/12/12/teens-social-media-and-technology-
2024/ - Pew Research Center. Teens, Social Media and Mental Health: What Teens and
Their Parents Say. 2025.
https://www.pewresearch.org/internet/2025/04/22/teens-social-media-and-mental-
health/ - UNESCO. Communication, Information and Youth.
- U.S. Department of Health and Human Services, Office of the Surgeon General.
Social Media and Youth Mental Health. 2023.
https://www.hhs.gov/surgeongeneral/reports-and-publications/youth-mental-
health/social-media/index.html - UNICEF Armenia. Երեխաները և թվային աշխարհը.
https://www.unicef.org/armenia/երեխաները-և-թվային-աշխարհը
More Stories
Արհեստական բանականության ստանդարտացված օգտագործումը ստեղծագործական ոլորտներում. Ինչո՞վ է այն անհանգստացնող երկրի առաջընթացի համար
Ինչու են երիտասարդները նախընտրում համայնքներից տեղափոխվել Երևան
Վիրտուալ զբոսաշրջությունը Գյումրիում որպես մշակութային ժառանգության պահպանման ժամանակակից մոտեցում