Սույն համապարփակ հետազոտական զեկույցն ուսումնասիրում է Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության միջև ծավալվող աշխարհաքաղաքական և աշխարհատնտեսական գլոբալ հակամարտությունը՝ դիտարկելով այն իշխանության վերաբաշխման և բազմաբևեռ աշխարհակարգի անցման ցավոտ գործընթացների համատեքստում: Որպես հայեցակարգային և տեսական հիմք ընդունելով Ջոն Միրշայմերի հարձակողական իրատեսության (offensive realism) մոդելը՝ վերլուծությունը բացահայտում է, թե ինչպես են ավանդական ռազմական բախումները տեղափոխվել մատակարարման շղթաների, բարձր տեխնոլոգիական հանգույցների և էներգետիկ միջանցքների տիրույթ: Զեկույցում մանրամասն և խորքային քննության են առնվում այնպիսի կրիտիկական գործոններ, ինչպիսիք են Թայվանի տեխնոլոգիական և կիսահաղորդչային մոնոպոլիան, ռուս-ուկրաինական պատերազմի ապակայունացնող ազդեցությունը Եվրասիական լոգիստիկայի վրա, Հորմուզի նեղուցի խոցելիությունը և Վենեսուելայում ԱՄՆ-ի կողմից կիրառված էներգետիկ արմատական շրջափակումը։ Հատուկ ուշադրություն է դարձվում Թրամփի վարչակազմի «էներգետիկ գերիշխանության» ռազմավարությանը և Կենտրոնական Ասիայում չին-ռուսական լռելյայն դիմակայությանն ու Եվրամիության այլընտրանքային քաղաքականությանը: Գլոբալ այս վերադասավորումների ֆոնին հետազոտությունն անդրադառնում է Հարավային Կովկասի և, մասնավորապես, Հայաստանի Հանրապետության ռազմավարական նոր դերակատարությանը: Վերլուծվում են Հայաստանի անվտանգային դիվերսիֆիկացիայի աննախադեպ ծրագրերը, այդ թվում՝ Հնդկաստանի և Ֆրանսիայի հետ ռազմատեխնիկական խոշոր պայմանագրերը: Միաժամանակ, տնտեսական և տարանցիկ ինտեգրման տեսանկյունից գնահատվում են «Հյուսիս-Հարավ» ճանապարհային նախագծի, Գյումրիի «չոր նավահանգստի» և Պարսից ծոց – Սև ծով միջազգային տրանսպորտային միջանցքի նշանակությունը: Զեկույցը եզրակացնում է, որ գերտերությունների ռազմավարական բախումները ոչ միայն սպառնալիքներ են ստեղծում, այլև ինքնավարության և դիվերսիֆիկացիայի բացառիկ հնարավորություններ են ընձեռում ճշգրիտ հաշվարկված արտաքին քաղաքականություն վարող փոքր պետություններին:

Ներածություն. Գլոբալ աշխարհակարգի տրանսֆորմացիան
Միջազգային հարաբերությունների ժամանակակից ճարտարապետությունը թևակոխել է կառուցվածքային տրանսֆորմացիայի վճռորոշ և անշրջելի փուլ, որտեղ հետսառըպատերազմյան միաբևեռ «Pax-Americana»-ի գերիշխանությանը համակարգային մարտահրավեր է նետում Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության տնտեսական, ժողովրդագրական և տեխնոլոգիական վերելքը1: Այս տեղաշարժերը սոսկ առևտրային վեճեր չեն, այլ գլոբալ հեգեմոնիայի վերաբաշխման գործընթացներ, որոնք նախանշում են անցում դեպի բազմաբևեռ, կամ առավել ճշգրիտ՝ կոշտ երկբևեռ համակարգի: Այս պրոցեսի տեսական ընկալման լավագույն շրջանակը տրամադրում է Ջոն Միրշայմերի «հարձակողական իրատեսության» (offensive realism) տեսությունը, որի հիմնարար կանխադրույթի համաձայն՝ միջազգային անարխիկ համակարգում մեծ տերություններն անխուսափելիորեն ձգտում են առավելագույնի հասցնել իրենց հարաբերական հզորությունը և հասնել տարածաշրջանային կամ գլոբալ հեգեմոնիայի՝ որպես գոյատևման և անվտանգության ապահովման միակ հուսալի երաշխիք:

Վաշինգտոնի և Պեկինի միջև ծավալվող աշխարհատնտեսական մրցակցությունը դուրս է եկել ավանդական տարածքային կամ ռազմական բախումների տրամաբանությունից՝ վերածվելով տնտեսության լիարժեք զինայնացման (weaponization of economics)3: Միացյալ Նահանգներն ու Չինաստանը մրցակցում են ոչ միայն դասական աշխարհագրական նեղուցների (Մալակկա, Հորմուզ), այլև մատակարարման և արժեշղթաների անտեսանելի, բայց կրիտիկական հանգույցների (կիսահաղորդիչներ, կրիտիկական հանքանյութեր, հեռահաղորդակցություն, արհեստական բանականություն) բացարձակ վերահսկողության համար: Այս պայմաններում համաշխարհային մրցակցությունը դրսևորվում է նաև «աշխարհաքաղաքական նեղուցների տեսության» (geopolitical choke point theory) պրիզմայով, որտեղ վերահսկողությունը համաշխարհային ծովային անցումների և ցամաքային առևտրային միջանցքների նկատմամբ վերածվում է մեծ տերությունների մանևրայնության գլխավոր զենքի2: Զեկույցը նպատակ ունի խորքային և համապարփակ վերլուծության ենթարկել ԱՄՆ-Չինաստան հակամարտության բազմաչափ դրսևորումները և գնահատել, թե ինչպես է գլոբալ ճարտարապետության այս արմատական վերափոխումն ազդում Եվրասիական տարանցիկ խաչմերուկների և հատկապես Հայաստանի Հանրապետության անվտանգային և տնտեսական դիվերսիֆիկացիայի օրակարգի վրա:

1. Թայվանի գործոնը. Կիսահաղորդիչները և արհեստական բանականության սառը պատերազմը

Չինաստանի և ԱՄՆ-ի միջև ռազմավարական մրցակցության ամենասուր և պայթյունավտանգ կետը բարձր տեխնոլոգիաների, մասնավորապես՝ միկրոչիպերի և կիսահաղորդիչների (semiconductors) շուկան է, որի էպիկենտրոնում անառարկելիորեն Թայվանն է: Թայվանի նկատմամբ Չինաստանի հնարավոր ռազմական ագրեսիան կամ ծովային շրջափակումը կարող է աննախադեպ ցնցումներ և անշրջելի խզումներ առաջացնել գլոբալ մատակարարման շղթաներում՝ ուղղակիորեն կաթվածահար անելով համաշխարհային տնտեսությունը, քանի որ կղզին ապահովում է աշխարհի ամենաառաջադեմ կիսահաղորդիչների արտադրության գերակշիռ մասը: Այս դիմակայության խորքային շարժառիթը բացատրվում է պաշտպանական իրատեսության «երկակի նշանակության տեխնոլոգիաների անտարբերակելիության» (dual-use distinguishability) հայեցակարգով8: Այս անտարբերակելիությունը ստիպում է երկրներին ընկալել մրցակցի տեխնոլոգիական զարգացումը որպես էքզիստենցիալ ռազմական սպառնալիք՝ դրդելով նախահարձակ տնտեսական գործողությունների: Միացյալ Նահանգները, հստակ գիտակցելով այս ոլորտում իր ազգային անվտանգության խոցելիությունը, որդեգրել է տեխնոլոգիական խեղդամահության խիստ ռազմավարություն: 2022 թվականի հոկտեմբերին Վաշինգտոնի կողմից սահմանված արտահանման վերահսկողության պատմականորեն աննախադեպ մեխանիզմները նպատակ ունեին ոչ միայն դանդաղեցնել, այլև ի սպառ զրկել Չինաստանին գերժամանակակից չիպերից, նախագծման ծրագրաշարերից և արհեստական բանականության զարգացման համար անհրաժեշտ հաշվողական հզորություններից8: Այս քայլը, որը լրացվեց ներքին արտադրությունը խթանող ԱՄՆ «CHIPS and Science Act» օրենսդրությամբ, ոլորտի առաջատար վերլուծաբանների կողմից որակվեց որպես «տնտեսական պատերազմի ակտ»: Ի պատասխան այս շրջափակմանը՝ Պեկինն արագացրել է իր «Made in China 2025» ռազմավարության իրագործումը՝ նպատակ ունենալով հասնել բացարձակ տեխնոլոգիական ինքնաբավության և խթանելով «ռազմաքաղաքացիական ինտեգրումը» (civil-military integration): Այնուամենայնիվ, այս տեխնոլոգիական պառակտումը ստեղծում է երկու զուգահեռ, իրար չհամապատասխանող գլոբալ ստանդարտների համակարգեր, ինչը աղետալի հետևանքներ է թողնում բարձր տեխնոլոգիաների արտահանման վրա հիմնված զարգացող շուկաների վրա:

Էներգետիկ զենքը և գերիշխանությունը. Հորմուզի նեղուցից մինչև Վենեսուելա

Աշխարհատնտեսական գլոբալ մրցակցության մյուս, ոչ պակաս կրիտիկական բաղադրիչն էներգակիրների մատակարարման անվտանգությունն ու ծովային հանգույցների վերահսկողությունն է: Չինաստանի ռազմավարական գլխավոր խոցելիությունը պատմականորեն հայտնի է որպես «Մալակկայի դիլեմա»՝ բացարձակ կախվածություն նեղ ծովային անցքերից, որոնք ցանկացած ճգնաժամային իրավիճակում կարող են հեշտությամբ փակվել ԱՄՆ ռազմածովային ուժերի կողմից:

Հորմուզի նեղուցի խոցելիությունը

Մալակկայի տրամաբանությունն այսօր ամբողջությամբ կիրառելի է Մերձավոր Արևելքում գտնվող Հորմուզի նեղուցի նկատմամբ: Հորմուզով օրական անցնում է միջինը 20 միլիոն բարել նավթ և նավթամթերք, ինչը կազմում է աշխարհի ծովային նավթի առևտրի վիթխարի մասը10: Այս նեղուցի ամենամեծ շահառուն և միաժամանակ ամենախոցելի կողմը հենց Չինաստանն է, որին (ներառյալ Հոնկոնգին) բաժին է ընկնում տարանցվող նավթի ավելի քան 20.3%-ը11: Իրանական սպառնալիքների կամ ԱՄՆ-Իրան ռազմական էսկալացիայի դեպքում Հորմուզի նեղուցի փակումը անմիջական և էքզիստենցիալ հարված կհասցնի Պեկինի էներգետիկ և տնտեսական անվտանգությանը:

Այս սցենարին դիմակայելու համար Չինաստանը զարգացնում է համապարփակ հակաքայլեր, այդ թվում՝ վերականգնվող էներգիայի հսկայածավալ ներդրումներ, տնտեսության էլեկտրիֆիկացում և ռազմավարական նավթի պաշարների աննախադեպ մեծացում՝ նպատակ ունենալով նվազեցնել արտաքին նավթից կախվածությունը12: Սակայն կարճաժամկետ հեռանկարում Պեկինը մնում է պատանդ ծովային լոգիստիկայի անվտանգությանը:

Վենեսուելայի շրջափակումը որպես ԱՄՆ տնտեսական պատերազմի գործիք

Ամերիկյան արտաքին քաղաքականության գործիքակազմում էներգետիկ ռեսուրսների վերահսկողությունը (Energy Dominance) հասավ իր գագաթնակետին Վենեսուելայի ճգնաժամի համատեքստում։ 2025 և 2026 թվականների զարգացումները՝ ԱՄՆ վարչակազմի (հատկապես Դոնալդ Թրամփի նախագահության օրոք) կիրառած արմատական միջոցառումները, ցույց տվեցին, թե ինչպես է Վաշինգտոնն օգտագործում ռազմական և ֆինանսական բացարձակ ուժը՝ հակառակորդի էներգետիկ զարկերակները կտրելու համար: ԱՄՆ-ի կողմից Վենեսուելայի դեմ սահմանված ռազմածովային շրջափակումը և նավթային հոսքերի լիարժեք առգրավումը նպատակ ունեին ոչ միայն տապալել Նիկոլաս Մադուրոյի ռեժիմը կամ Լատինական Ամերիկան վերադարձնել ԱՄՆ-ի բացարձակ ազդեցության գոտի (համաձայն Ազգային անվտանգության ռազմավարության), այլև ուղղակիորեն զսպել Չինաստանին14: Վենեսուելան, տնօրինելով աշխարհի ապացուցված նավթային պաշարների շուրջ 17%-ը (303 միլիարդ բարել), մինչև արմատական շրջափակումն իր արտահանման առնվազն 81.7%-ը (ամսական կտրվածքով մոտ 778,000 բարել/օր) ուղղում էր Չինաստան: Այս առևտուրն ուներ երկակի ռազմավարական բնույթ. նախ, դա էժան հումքի աղբյուր էր չինական փոքր, անկախ նավթավերամշակող գործարանների (այսպես կոչված՝ teapots) համար, որոնք խիստ կախված էին վենեսուելական և իրանական զեղչված ծանր նավթից, և երկրորդ՝ դա Վենեսուելայի կողմից Չինաստանին ունեցած վիթխարի պարտքի (որը 2025 թվականի դրությամբ գնահատվում էր 10-12 միլիարդ դոլար) մարման միակ գործուն մեխանիզմն էր14: ԱՄՆ միջամտությունը և նավթային տանկերների ֆիզիկական առգրավումը հանգեցրին նրան, որ չինական ներմուծումը կտրուկ անկում ապրեց մինչև 166,000 բարել/օր՝ հարվածելով Չինաստանի տնտեսության միկրոմակարդակին (teapots) և ազդարարելով, որ «ստվերային նավատորմիղով» կամ նավթի վերապիտակավորմամբ (որպես մալայզիական կամ բրազիլական ծագման) իրականացվող պատժամիջոցների շրջանցումն ունի իր սահմանները:

Այս ռազմավարական դրվագն ընդգծեց ԱՄՆ-ի կարողությունը՝ օգտագործել իր ներքին էներգետիկ պաշարների առավելությունը (ԱՄՆ-ի և Չինաստանի ապացուցված պաշարների հարաբերակցությունը 2.7 է 1-ի) որպես գեոտնտեսական բալանսավորման գործոն՝ արհեստական ծախսային շոկեր առաջացնելով Չինաստանի արժեշղթայում:

Եվրասիական առևտրի վերաձևավորումը. Միջանցքների պատերազմը և չին-ռուսական բախումները.

Տնտեսական և ֆիզիկական անվտանգության ապահովման, ինչպես նաև ԱՄՆ ռազմածովային պոտենցիալ վերահսկողությունից և շրջափակումներից խուսափելու հրամայականը ստիպում է Չինաստանին հսկայական ռեսուրսներ ներդնել ցամաքային այլընտրանքային ուղիների զարգացման մեջ։ Սակայն այս գործընթացում կատալիզատորի դեր խաղաց ռուս-ուկրաինական պատերազմը, որը հիմնովին քանդեց եվրասիական լոգիստիկ ճարտարապետությունը:

Հյուսիսային միջանցքի անկումը և չին-ռուսական ռազմավարական անհարմարությունը.

Մինչև 2022 թվականի փետրվարը Չինաստանի և Եվրոպայի միջև ցամաքային և երկաթուղային բեռնափոխադրումների բացարձակ մեծամասնությունը (ավելի քան 85%) իրականացվում էր Ռուսաստանի Դաշնության տարածքով անցնող Հյուսիսային միջանցքով: Այս երթուղին հուսալի էր, էժան և պահանջում էր նվազագույն մաքսային վարչարարություն՝ շնորհիվ Մաքսային միության և ռուսական լայնածավալ ենթակառուցվածքների: Սակայն Ուկրաինայում սանձազերծված պատերազմը և դրան հաջորդած ծանրագույն եվրոպական և ամերիկյան պատժամիջոցները արմատապես փոխեցին իրավիճակը: Արդյունքում, ըստ Կենտրոնական Ասիայի տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցության (CAREC) տվյալների, Հյուսիսային միջանցքով երթևեկությունը միայն 2022 թվականին նվազել է 34%-ով, իսկ 2023-ին գրանցել է ևս 49% անկում21: Չինական արտադրողները և եվրոպական սպառողները, վախենալով երկրորդային պատժամիջոցներից, ապահովագրական հսկայական ռիսկերից և պարզապես ռուսական քաղաքականության անկանխատեսելիությունից, սկսեցին զանգվածաբար լքել այս երթուղին: Թեև գլոբալ քաղաքական բեմահարթակում Պեկինը և Մոսկվան հաճախ հանդես են գալիս որպես ռազմավարական գործընկերներ, Կենտրոնական Ասիայում նրանց հարաբերությունները բնութագրվում են «ռազմավարական անհարմարությամբ» (strategic unease): Ռուսաստանի կենտրոնացումն ուկրաինական ճակատի վրա ստեղծեց աշխարհաքաղաքական վակուում Կենտրոնական Ասիայում, ինչից Պեկինը վարպետորեն օգտվեց: Չինաստանը ներկայումս վերահսկում է Կենտրոնական Ասիայում արդյունահանվող կրիտիկական հումքի և հանքանյութերի (CRMs) մոտ 70%-ը, և տարածաշրջանում ակտիվորեն գործում են ավելի քան 25 խոշոր չինական ենթակառուցվածքային նախագծեր21:

Միջին միջանցքի (TITR) ռազմավարական վերելքը

Հյուսիսային միջանցքի ճգնաժամի պայմաններում որպես միակ իրատեսական այլընտրանք ի հայտ եկավ Տրանսկասպյան միջազգային տրանսպորտային երթուղին (TITR), որն առավել հայտնի է որպես Միջին միջանցք: Այս երթուղին ապահովում է կապը Չինաստանի խոշոր արդյունաբերական կենտրոններից (Չունցին, Սիան, Ուրումչի) դեպի Ղազախստանի Կասպյան նավահանգիստներ (Ակտաու և Կուրիկ), այնուհետև նավերով դեպի Ադրբեջան, Վրաստան, որտեղից էլ Թուրքիայի կամ Սև ծովի միջոցով՝ դեպի Եվրոպա21:

Վիճակագրությունը վկայում է այս ուղղության պայթյունավտանգ աճի մասին. 2023 և 2024 թվականների ընթացքում Միջին միջանցքով բեռնափոխադրումների ծավալներն աճել են ավելի քան 70%-ով25: Ըստ TITR-ի պաշտոնական տվյալների՝ 2024 թվականին երթուղով տեղափոխվել է շուրջ 57,000 բեռնարկղ՝ նախորդ տարվա 20,500-ի փոխարեն, իսկ 2026 թվականի առաջին եռամսյակում Չինաստանից ուղարկվել է 125 բեռնարկղային գնացք (34.4% աճ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ)27: Համաշխարհային բանկը կանխատեսում է, որ 2030 թվականին Միջին միջանցքը կարող է ապահովել Չինաստան-Եվրոպա ցամաքային առևտրի մինչև 20%-ը26:

Այդուհանդերձ, երթուղին ունի լրջագույն օբյեկտիվ և աշխարհագրական խոչընդոտներ: Ի տարբերություն ռուսական ուղու, Միջին միջանցքը պահանջում է հատել բազմաթիվ ինքնիշխան պետությունների սահմաններ, հարմարվել երկաթուղային գծերի լայնությունների տարբերություններին և, որ ամենաբարդն է, իրականացնել ծովային փոխաբեռնումներ (Կասպից և Սև ծովերում)21: Ավելին, ներկայումս Միջին միջանցքն օգտագործում է իր հնարավորությունների միայն փոքր մասը՝ 2022-ին սպասարկելով մոտ 33,000 TEU, ինչը Հյուսիսային միջանցքի պատմական հզորության միայն 10%-ն է:

Եվրոպան և Թուրքիայի տարածաշրջանային ամրապնդումը

Միջին միջանցքի ակտիվացումը լուրջ աշխարհաքաղաքական դիլեմայի առաջ է կանգնեցրել Եվրամիությանը: Մի կողմից, ԵՄ-ին կենսականորեն անհրաժեշտ են Ռուսաստանը շրջանցող հուսալի ուղիներ, և արդեն իսկ Եվրոպական վերակառուցման և զարգացման բանկի (EBRD) և միջազգային այլ կառույցների միջոցով խոստացվել են ավելի քան 10.5 միլիարդ եվրոյի վարկեր և դրամաշնորհներ Կենտրոնական Ասիայի տրանսպորտային կապն ու Վրաստանի (Անակլիայի նավահանգիստ) ենթակառուցվածքները բարելավելու համար: Մյուս կողմից, Չինաստանի ահագնացող ներկայությունն այս երթուղում հակասում է Եվրոպայի «ռազմավարական ինքնավարության» նպատակներին: Մինչ ԵՄ-ն փորձում է առաջ մղել իր «Global Gateway» նախաձեռնությունը, Չինաստանը 2023 թվականին Միջին միջանցքը պաշտոնապես ներառեց իր «Գոտի և ուղի» (BRI) նախագծի մեջ՝ ձևակերպելով դա որպես «Հարավ-Հարավ» համագործակցություն21: Սա թույլ է տալիս Պեկինին գրավել զարգացող երկրներին՝ առաջարկելով ներդրումներ առանց եվրոպական կառույցներին բնորոշ քաղաքական ու ժողովրդավարական պարտադրանքների, ինչն ուղղակիորեն խաթարում է արևմտյան նորմատիվային ազդեցությունը21:

Հարավային Կովկասը գլոբալ խաչմերուկում. Հայաստանի ռազմավարական նոր պարադիգմը

Հարավային Կովկասը պատմականորեն եղել է հզոր կայսրությունների՝ Օսմանյան, Ռուսական և Պարսկական բախման էպիկենտրոն, իսկ այսօր այն հանդիսանում է Հյուսիս-Հարավ և Արևելք-Արևմուտք գլոբալ առանցքների հատման կրիտիկական խաչմերուկ29: 2020 թվականի Արցախյան պատերազմից, դրան հաջորդած էթնիկ զտումներից և աշխարհաքաղաքական սեյսմիկ ցնցումներից հետո Հայաստանի Հանրապետությունը հայտնվեց անվտանգային լիակատար վակուումի մեջ: Հայաստանը, գիտակցելով, որ Ռուսաստանի Դաշնությունը՝ կլանված ուկրաինական ճակատով և գերադասելով տնտեսական պրագմատիզմն Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ, այլևս չի կատարում դաշնակցային իր պարտավորությունները, սկսեց արմատապես վերանայել իր դոկտրինալ մոտեցումները29: Երևանը որդեգրեց անվտանգային և տնտեսական խորքային դիվերսիֆիկացիայի ռազմավարություն՝ դուրս գալով պասիվ սպասողի կարգավիճակից և ինտեգրվելով գլոբալ տրանսպորտային ու ռազմական ծրագրերին:

Անվտանգային արմատական դիվերսիֆիկացիա

Ավանդական ռուսական մոնոպոլիայից հրաժարումն ուղեկցվեց ինտենսիվ որոնումներով՝ գտնելու նոր, արժեհամակարգային և ռազմավարական ընդհանրություններ ունեցող դաշնակիցներ: Այս համատեքստում աննախադեպ նշանակություն ձեռք բերեց Հնդկաստանի և Ֆրանսիայի խորքային ներգրավվածությունը տարածաշրջանում:

Նոր Դելին Հայաստանը դիտարկում է շատ ավելի լայն, քան պարզապես զենքի վաճառքի շուկա: Հնդկաստանի համար Հայաստանը հանդիսանում է կենսական ռազմավարական հակակշիռ Պակիստան-Թուրքիա-Ադրբեջան եռակողմ առանցքին, որն ուղղակիորեն սպառնում է Հնդկաստանի շահերին Քաշմիրում և արգելափակում նրա մուտքը դեպի Եվրասիա: Այս փոխադարձ շահերի համընկնման արդյունքում Հնդկաստանը դարձավ Հայաստանի գլխավոր ռազմական մատակարարներից մեկը: Համաձայնեցված պայմանագրերի ընդհանուր արժեքը գերազանցում է 1.5 միլիարդ դոլարը, որն իր մեջ ներառում է առաջադեմ տեխնոլոգիական լուծումներ՝ «Swathi» հրետանային ռադիոլոկացիոն կայաններ, «Pinaka» բազմալողարկային հրթիռային համակարգեր, հակատանկային հրթիռներ, «Trajan» 155 մմ տրամաչափի քարշարկվող հրետանային կայանքներ, ինչպես նաև ժամանակակից «Ակաշ» (Akash) հակաօդային պաշտպանության հրթիռային համակարգեր և «Ashwin» բալիստիկ հրթիռների որսիչներ31: Այս արտահանումները ոչ միայն էապես բարձրացնում են Հայաստանի խոցված պաշտպանունակությունը, այլև հնդկական ռազմարդյունաբերության համար ծառայում են որպես բացառիկ փորձադաշտ՝ ապացուցելու իրենց արտադրանքի կենսունակությունը ռուսական զենքի դոմինանտություն ունեցող շուկաներում31:

Զուգահեռաբար, 2023 թվականի հոկտեմբերին Հայաստանն ու Ֆրանսիան կնքեցին պատմական ռազմական պայմանագրեր, որոնք ենթադրում են ֆրանսիական առաջադեմ GM 200 ռադիոլոկացիոն համակարգերի և հակաօդային կարճ հեռահարության սարքավորումների մատակարարում Հայաստանին34: Այս քայլերով Երևանը հստակ դիվանագիտական և ռազմական ազդակ է հղում առ այն, որ լիովին հրաժարվում է ռուսական կախվածությունից՝ սինքրոնացնելով իր զինված ուժերը արևմտյան (ՆԱՏՕ-ի ստանդարտներ) և հնդկախաղաղօվկիանոսյան անվտանգային ճարտարապետությունների հետ:

Հայաստանը որպես համաշխարհային լոգիստիկայի անփոխարինելի օղակ

Տասնամյակներ շարունակ շրջափակման մեջ գտնվող Հայաստանը, որն աշխարհաքաղաքական պարադիգմների մեջ հաճախ դիտարկվում էր որպես լոգիստիկ փակուղի (dead end), աշխարհի վերագծման այս նոր փուլում հնարավորություն է ստացել վերածվելու կենսական տարանցիկ հանգույցի (transit hub): Դա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ խոշոր խաղացողները (Հնդկաստան, Իրան, Եվրոպա) ձգտում են շրջանցել Ադրբեջան-Թուրքիա-Ռուսաստան առանցքի մոնոպոլ կախվածությունը:

«Հյուսիս-Հարավ» մայրուղու ռազմավարական արժեքը

Հայաստանի տարածաշրջանային ինտեգրման և ներքին դիմակայունության ապահովման ամենահավակնոտ ծրագիրը «Հյուսիս-Հարավ» ճանապարհային միջանցքն է (NSRC)։ Այն ձգվում է մոտ 556 կմ՝ Վրաստանի հետ սահմանակից Բավրայից (հյուսիս) անցնելով Գյումրիի, Երևանի և Գորիսի միջով մինչև Իրանի հետ սահմանակից Մեղրի (հարավ)37: Շուրջ 3.5 միլիարդ դոլար գնահատվող այս մեգանախագիծն իրականացվում է Ասիական զարգացման բանկի (ADB), Եվրոպական ներդրումային բանկի (EIB) և Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի (EBRD) ֆինանսավորմամբ, ինչն ինքնին վկայում է ծրագրի նկատմամբ արևմտյան և ասիական ինստիտուտների վստահության մասին:

Նախագծի ամենակրիտիկական և ինժեներական տեսանկյունից բարդ հատվածը հարավային Սիսիան-Քաջարան մայրուղին է։ Մոտ 452 միլիոն եվրո արժողությամբ այս հատվածի կառուցումը ենթադրում է բոլորովին նոր 60 կիլոմետրանոց ճանապարհի, 11 կամուրջների և 5 խոշոր թունելների (այդ թվում՝ Բարգուշատի շրջանում 9 կմ երկարությամբ թունելի) կառուցում: Ավարտին հասցնելու դեպքում այն թույլ կտա շրջանցել Մեղրու դժվարանցանելի, ոլորաններով լի լեռնանցքը՝ էապես կրճատելով ուղևորության ժամանակը (մոտ 2 ժամով) և ապահովելով գերարագ, անվտանգ բեռնափոխադրումներ անգամ խստաշունչ ձմեռային պայմաններում:

Միաժամանակ, էներգետիկ անկախության համատեքստում կարևոր է նշել, որ Հայաստանն ու Իրանը երկարաձգել են «գազ՝ էլեկտրաէներգիայի դիմաց» ռազմավարական պայմանագիրը մինչև 2030 թվականը, ինչն ամրապնդում է փոխկապակցվածությունը39:

Պարսից ծոց – Սև ծով միջազգային միջանցքը. Հնդկաստանի և Իրանի այլընտրանքը

«Հյուսիս-Հարավ» մայրուղին տեղական ենթակառուցվածքից վերածվում է գլոբալ մատակարարման շղթայի կարևորագույն բաղադրիչի՝ (ITC) շրջանակներում: Դեռևս 2016 թվականին Իրանի կողմից առաջարկված այս նախագիծը հեղափոխական նպատակ ունի. կապել Հնդկաստանն ու Իրանը (Չաբահար և Բանդար Աբբաս նավահանգիստներով) անմիջապես Հայաստանի, Վրաստանի (Սև ծովի նավահանգիստներով), ապա Բուլղարիայի և Հունաստանի միջոցով Եվրոպական միության հետ24:

Այս երթուղին կենսական դեր ունի հատկապես Հնդկաստանի և Իրանի համար: Դա այլընտրանք է բեռնափոխադրումների երկար և թանկ Սուեզի ջրանցքին, ինչպես նաև Միջազգային Հյուսիս-Հարավ տրանսպորտային միջանցքի (INSTC) ադրբեջանական (արևմտյան) ճյուղին: Քանի որ Բաքվի և Թեհրանի հարաբերությունները մշտապես գտնվում են լարվածության գագաթնակետին, և Ռուսաստանի նկատմամբ կիրառված են աննախադեպ պատժամիջոցներ, Հնդկաստանը ձգտում է դիվերսիֆիկացնել իր առևտուրը դեպի Եվրոպա՝ շրջանցելով Ադրբեջանն ու Ռուսաստանը31: Համաձայն Հնդկաստանի Բեռնափոխադրողների ասոցիացիաների ֆեդերացիայի (FFFAI) գնահատականների, նմանատիպ միջանցքները կարող են խնայել ավանդական ճանապարհների ծախսերի մինչև 30%-ը և ժամանակի մոտ 40%-ը42:

Այնուամենայնիվ, այս նախագծի իրագործումը բախվում է քաղաքական և տեխնիկական լուրջ խոչընդոտների: Տեխնիկական տեսանկյունից՝ Հայաստանի և Իրանի միջև բացակայում է երկաթուղային անմիջական կապը, ինչը ենթադրում է խոշորագույն բազմամոդալ (multimodal) բեռնափոխադրումների կազմակերպում միայն ավտոմայրուղիներով: Քաղաքական առումով՝ Իրանի դեմ կիրառվող ամերիկյան խիստ պատժամիջոցները ստիպում են միջազգային և հնդկական կապիտալին զգուշանալ երկրորդային պատժամիջոցներից, ինչը դանդաղեցնում է ներդրումային հոսքերը հայ-իրանական սահմանային նախագծերում:

Բացի այդ, Ադրբեջանը, զգալով Հայաստանի տարածքով անցնող այս ուղու վտանգն իր լոգիստիկ մոնոպոլիայի նկատմամբ, փորձում է ամեն գնով խաթարել այն: Այսպես, 2021 թվականի օգոստոսին, խախտելով բոլոր բանավոր պայմանավորվածությունները, ադրբեջանական զինուժը արգելափակեց Գորիս-Կապան միջպետական ճանապարհի 21 կիլոմետրանոց հատվածը: Վերլուծաբանները միակարծիք են, որ դա պարզապես լոկալ սադրանք չէր, այլ հստակ մշակված ռազմավարական ուղերձ՝ ուղղված Նոր Դելիին և Թեհրանին առ այն, որ Հայաստանի տարածքը (Սյունիքը) խոցելի է և չի կարող դիտարկվել որպես հուսալի տարանցիկ այլընտրանք INSTC-ի համար: Դրա փոխարեն Բաքուն շարունակում է ագրեսիվ կերպով պարտադրել արտատարածքային «Զանգեզուրի միջանցքի» գաղափարը, որն ուղղված է Հայաստանի ինքնիշխանության վերացմանը հարավում: Ի պատասխան՝ Հայաստանի կառավարությունն արագորեն կառուցեց Սյունիքում այլընտրանքային ճանապարհային ցանց (Տաթևի շրջանցիկ ճանապարհը)՝ վերականգնելով անխափան հաղորդակցությունն Իրանի հետ:

Գյումրիի «չոր նավահանգիստը» և հակադիր շահերի համադրումը

Լոգիստիկ այս հսկայական շղթայի հյուսիսային, ռազմավարական նշանակություն ունեցող հանգույցներից մեկը Գյումրիի «չոր նավահանգիստ» նախագիծն է: Գյումրին, հանդիսանալով Հայաստանի երկրորդ քաղաքը և գտնվելով Վրաստանի (Բավրա) և Թուրքիայի սահմանների խաչմերուկում, հավակնում է դառնալ արդյունաբերական և լոգիստիկ բազմաֆունկցիոնալ գերկենտրոն37:

Ըստ նախագծի, որի սկզբնական իրագործման համար ՀՀ կառավարությունը պատրաստ է տրամադրել շուրջ 37 միլիոն դոլար, չոր նավահանգիստը լիովին ինտեգրված կլինի Շիրակի միջազգային օդանավակայանին (որպես ազատ տնտեսական գոտի), առկա երկաթուղային ցանցին և կառուցվող «Հյուսիս-Հարավ» մայրուղուն44: Նախագծի շրջանակներում նախատեսվում է ստեղծել մաքսային խոշորագույն տերմինալներ, փոքր և միջին բիզնեսի արդյունաբերական պարկեր, թեթև արդյունաբերության ձեռնարկություններ և միջազգային սննդի շուկա:

Այս նախագիծն արդեն իսկ գրավել է համաշխարհային լոգիստիկ հսկաների ուշադրությունը: Գերմանական կողմը՝ ի դեմս Եվրոպայի խոշորագույն Համբուրգի նավահանգստի կառավարիչների, պաշտոնական հետաքրքրություն է հայտնել նախագծի կառավարման և ներդրումների հարցում45: Միևնույն ժամանակ, Չինաստանը նույնպես ակտիվորեն ուսումնասիրում է նախագիծը: 2023 թվականի վերջին Չինաստանի Ցինդաո քաղաքի տնտեսական խորհրդի և ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարարության միջև կայացած բանակցությունները վկայում են, որ Պեկինը դիտարկում է Գյումրին որպես դեպի Եվրոպա ձգվող գլոբալ ցանցի (Միջին միջանցքի ճյուղավորման) կարևոր կետ44: Սա դասական դիվանագիտական մարտավարություն է (hedging strategy), երբ փոքր պետությունը կարողանում է համադրել արևմտյան (եվրոպական) և արևելյան (չինական) հակադիր տնտեսական շահերը սեփական տարածքում՝ ապահովելով հավելյալ քաղաքական և անվտանգային երաշխիքներ:

Եզրակացություններ

Ի մի բերելով գլոբալ աշխարհաքաղաքական և տարածաշրջանային խորքային վերլուծությունները՝ կարելի է առանձնացնել մի քանի հիմնարար հետևություններ՝ կապված աշխարհակարգի վերագծման և այս պրոցեսում Հայաստանի զբաղեցրած տեղի հետ.

Տնտեսության զինայնացման և բլոկադաների անշրջելիությունը. ԱՄՆ-Չինաստան դիմակայությունը գործնականում հաստատում է հարձակողական իրատեսության այն թեզը, որ ազգային անվտանգությունն ապահովելու լավագույն ճանապարհը մրցակցին համակարգային կերպով խեղդելն է: Թայվանի կիսահաղորդիչների շուրջ ստեղծված աննախադեպ լարվածությունը, տեխնոլոգիական էմբարգոները և Վենեսուելայի ու Հորմուզի նեղուցի ուղղությամբ ԱՄՆ-ի կողմից էներգետիկ փականների (chokepoints) ակտիվացումն ապացուցում են, որ հաջորդ վճռորոշ տասնամյակում (Decisive Decade) տնտեսական լոգիստիկան դիտվելու է ոչ որպես ազատ շուկայի, այլ որպես աշխարհաքաղաքական շանտաժի և զսպման գլխավոր զենք: Չինաստանի տնտեսությունը, չնայած հսկայական պոտենցիալին, մնում է ծայրահեղ խոցելի ամերիկյան ռազմածովային և ֆինանսական գերիշխանության առաջ:
Եվրասիական տարանցման պարադիգմի ճեղքում և Թուրքիայի ամրապնդում. Ռուս-ուկրաինական ծանրագույն պատերազմը և դրան հաջորդած արևմտյան պատժամիջոցները գործնականում ոչնչացրեցին Հյուսիսային լոգիստիկ միջանցքը՝ բացելով ռազմավարական վակուում, որը լրացվում է Միջին միջանցքով (TITR)։ Այս գործընթացում շահեկան դիրքում են հայտնվել Կենտրոնական Ասիայի երկրներն ու հատկապես Թուրքիան, որը փորձում է մոնոպոլիզացնել արևելք-արևմուտք ցամաքային առևտուրը: Եվրամիության և Չինաստանի միջև լարվածությունը («Global Gateway» ընդդեմ BRI նախաձեռնության) ցույց է տալիս, որ տնտեսական ներդրումներն ուղեկցվելու են քաղաքական նորմերի կոշտ պարտադրմամբ:
Հայաստանի ռազմավարական պատուհանը՝ ճգնաժամից դեպի դիվերսիֆիկացիա. Աշխարհաքաղաքական այս ցնցումների կիզակետում գտնվող Հայաստանը հաջողությամբ վերաձևակերպում է իր անվտանգային պարադիգմը՝ հրաժարվելով ռուսական կախվածությունից և շեշտը դնելով աննախադեպ ռազմական դիվերսիֆիկացիայի վրա (Հնդկաստան և Ֆրանսիա): Միաժամանակ, Պարսից ծոց – Սև ծով տրանսպորտային միջանցքի և «Հյուսիս-Հարավ» ենթակառուցվածքների շինարարության շնորհիվ, Երևանը հնարավորություն ունի դառնալու անփոխարինելի դերակատար Թեհրանի և Նոր Դելիի համար՝ ապահովելով վերջիններիս մուտքը դեպի Սև ծով և Եվրոպա՝ շրջանցելով Թուրք-Ադրբեջանական մոնոպոլիան։ Գյումրիի «չոր նավահանգստի» նախագիծն իր հերթին հնարավորություն է ընձեռում մեկ կետում խաչել եվրոպական, չինական և հնդկական շահերը:

Աշխարհակարգի ձևավորման այս անցումային, քաոսային շրջանը հղի է ռազմական և տնտեսական էքզիստենցիալ ռիսկերով հատկապես բուֆերային գոտիներում գտնվող պետությունների համար: Սակայն ճիշտ հաշվարկված արտաքին քաղաքականության, ներքին ինստիտուցիոնալ դիմակայունության բարձրացման և դիվանագիտական լայն մանևրայնության պարագայում Հայաստանն ունի պատմական և եզակի հնարավորություն՝ վերափոխելու իր խոցելի, ցամաքով շրջափակված աշխարհագրությունը գլոբալ աշխարհատնտեսական մեծ առավելության: