ՀՀ մարզային բուհերի իրական խնդիրները և կրթական անհավասարությունը

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստանի Հանրապետությունում բարձրագույն կրթական համակարգը համարվում է հասանելի եւ զարգացող, սակայն իրական պատկերը հաճախ տարբերվում է պաշտոնական պատկերացումներից։ ՀՀ տարբեր բուհերում, հատկապես մարզային կրթօջախներում սովորող ուսանողները բախվում են մի շարք սոցիալական, ակադեմիական եւ կազմակերպչական խնդիրների, որոնք ազդում են նրանց կրթության որակի եւ ընդհանուր զարգացման վրա։ Այս խնդիրները ոչ միայն սուր են, այլեւ անհավասար են բաշխված՝ կախված բնակության վայրից, ֆինանսական հնարավորություններից, բուհի ռեսուրսներից եւ ենթակառուցվածքային պայմաններից։ Արդյունքում ձեւավորվում է կրթական անհավասարություն, որը խորացնում է սոցիալական ճեղքերը եւ սահմանափակում է երիտասարդների հավասար հնարավորությունները։

Սույն վերլուծական հոդվածի նպատակն է բացահայտել ՀՀ բուհերում (հատկապես մարզային) ուսանողների առջեւ ծառացած իրական խնդիրները, ներկայացնել դրանց համակարգային բնույթը եւ ձեւավորել խնդիրների հստակ քարտեզ։ Հոդվածի հիմքում ընկած է ուսանողների շրջանում իրականացված առցանց հարցումը, ինչպես նաեւ տեղական եւ միջազգային կրթական ուսումնասիրությունների համադրական վերլուծությունը։

ԻՆՉ Է «ԻՐԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԻ ՔԱՐՏԵԶԸ»

Ուսանողների իրական խնդիրների քարտեզը վերլուծական մոդել է, որը արտացոլում է ուսանողների առջեւ ծառացած հիմնական դժվարությունները՝ դրանց պատճառահետեւանքային կապերով եւ ազդեցության շրջանակով։ Այն պայմանականորեն ընդգրկում է երեք հիմնական շերտ՝

1. Ակադեմիական խնդիրներ,

2. Սոցիալ-տնտեսական խնդիրներ,

3. Կազմակերպչական եւ ենթակառուցվածքային խնդիրներ:

Այս քարտեզի գլխավոր նպատակը ոչ թե միայն խնդիրների թվարկումն է, այլ դրանց փոխկապակցվածության եւ խորքային պատճառների բացահայտումը։

ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅԱՆ ՄԵԹՈԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հոդվածի համար իրականացվել է հարցում Google Forms հարթակի միջոցով, որը տարածվել է ՀՀ տարբեր բուհերում սովորող ուսանողների շրջանում։

Հարցաթերթիկը ներառել է՝

Փակ հարցեր՝ տարբերակներով պատասխանելու համար,
Բաց հարցեր՝ անձնական կարծիք եւ դիտարկում գրելու հնարավորությամբ:

Ուսանողներին առաջարկվել է նշել՝

Իրենց բուհին բնորոշ հիմնական խնդիրները,
Ի՞նչն է առավել խանգարում ուսմանը,
Ո՞ր խնդիրներն են կրում անհավասարության բնույթ:

Ստացված պատասխանները խմբագրվել եւ համակարգվել են ըստ հաճախականության եւ նշանակության աստիճանի։

ՀԱՄԱԿԱՐԳԻ ԿԵՆՏՐՈՆԱԿԱՆ ԽՆԴԻՐՆԵՐԸ (ըստ ուսանողների մեծամասնության)

Google Forms հարցման արդյունքում ամենաշատ նշված երկու խնդիրներն են՝

Հեռավորություն եւ տրանսպորտային դժվարություններ.

Ուսանողների մեծ մասը խնդիր է համարում իրենց բնակության եւ բուհի միջեւ առկա հեռավորությունը։ Շատերը ստիպված են ամեն օր երկար ճանապարհ անցնել՝ մի քանի տրանսպորտային միջոց փոխելով։ Ստացված պատասխաններից պարզ դարձավ, որ սա ոչ միայն ֆիզիկական հոգնածության, այլ նաեւ ֆինանսական ծանրաբեռնվածության պատճառ է հանդիսանում։ Որոշ դեպքերում ուսանողները ուշանում են դասերից կամ բացակայում՝ միայն տրանսպորտային դժվարությունների պատճառով։ Այս խնդիրը հատկապես սուր է մարզերում, որտեղ տրանսպորտային համակարգը սահմանափակ է, անբարեկարգ եւ ոչ միշտ հասանելի։

Ուսումնական ծրագրերի հնություն.

Ուսումնական ծրագրերի հնացումը նշվել է որպես երկրորդ ամենախնդրահարույց կետ։ Ուսանողները նշում են, որ իրենց բուհերում դեռեւս դասավանդվում են ծրագրեր եւ նյութեր, որոնք չեն համապատասխանում ժամանակակից աշխատաշուկայի պահանջներին։ Շատ դեպքերում օգտագործվում են հին գրքեր, մեթոդներ եւ մոտեցումներ, որոնք չեն զարգացնում գործնական հմտություններ։ Սա հանգեցնում է նրան, որ ավարտած ուսանողը հաճախ մրցունակ չէ աշխատանք գտնելու հարցում՝ ստեղծելով խորացող կրթական եւ մասնագիտական անհավասարություն։

ԱՆՀԱՎԱՍԱՐՈՒԹՅԱՆ ԱՐԴՅՈՒՆՔՆԵՐԸ.

Ուսանողների կողմից նշված խնդիրները՝ հեռավորությունը եւ տրանսպորտայի սահմանափակումները, ինչպես նաեւ ուսումնական ծրագրերի հնությունը, ունեն լայն եւ բազմաշերտ ազդեցություն՝ ինչպես անհատի, այնպես էլ համայնքային եւ պետական մակարդակում։

Ուսանողի անձնական մակարդակ.

Մարզային ուսանողները ստիպված են հաղթահարել երկար ճանապարհներ՝ հասնելու լսարան, ինչը հանգեցնում է հոգնածության, ուշացումների եւ ուսման արդյունավետության նվազման։ Ըստ կրթության ոլորտի փորձագետների, օրինակ՝ ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարության կրթական փորձագետ Ա. Մարտիրոսյանի, երկար ճանապարհների պատճառով ուսանողները հաճախ բաց են թողնում դասերը եւ պրակտիկ աշխատանքները, ինչը նվազեցնում է նրանց գործնական հմտությունները եւ հետաքրքրությունը մասնագիտության հանդեպ։ Ուսումնական ծրագրերի հնությունը եւս բացասաբար է ազդում ուսանողի մոտիվացիայի վրա։ Կրթության փորձագետ Ա. Սիմոնյանի դիտարկմամբ՝ հին մեթոդներն ու ոչ արդիական նյութերը չեն ապահովում նորարարական եւ գործնական մոտեցումների յուրացում, ինչը աշխատաշուկայում անբավարար պատրաստվածություն է ստեղծում։

Համայնքային մակարդակ.

Այս խնդիրները հանգեցնում են նրան, որ մարզային համայնքներից երիտասարդները հեռանում են կենտրոնական քաղաքներ կամ արտագաղթում՝ ավելի լավ կրթական հնարավորություններ որոնելու համար։ Արդյունքում, համայնքները կորցնում են իրենց ակտիվ, կրթված երիտասարդ աշխատուժը, ինչը խոչընդոտում է տնտեսական ու սոցիալական զարգացմանը։

Պետական եւ համակարգային մակարդակ.

Կրթական անհավասարությունը՝ անկախ բնակության վայրից, բացահայտում է համակարգային թերությունները։ Ուսումնասիրությունների համաձայն՝ այս անհավասարությունը հանգեցնում է սոցիալական ճեղքվածության խորացման, կենտրոնացման եւ մարզերի զարգացման դանդաղեցման։ Պետական կրթական քաղաքականության փորձագետ Գ. Հովհաննիսյանի կարծիքով՝ եթե մարզային բուհերի խնդիրները չլուծվեն՝ պետությունը երկարաժամկետ կտրվածքով կկորցնի մրցունակ եւ պատրաստված աշխատուժ, ինչը կարող է ազդել ազգային տնտեսական եւ գիտակրթական մակարդակի վրա։

Մասնագիտական պատրաստվածության հետեւանքներ.

Ուսումնական ծրագրերի հնությունը եւ գործնական հմտությունների բացակայությունը սահմանափակում են շրջանավարտների շուկայային մրցունակությունը։ Ըստ մասնագիտացված ուսումնական կենտրոնների զեկույցների, 60%-ից ավել ուսանողներ նշում են, որ ավարտելուց հետո պետք է լրացուցիչ ինքնուրույն ուսուցում ստանան նոր տեխնոլոգիաներ եւ գործիքներ յուրացնելու համար։

Հոգեբանական եւ սոցիալական հետեւանքներ.

Հոգեբանների եւ կրթության հոգեբանական մասնագետների կարծիքով՝ ուսանողների մոտ անհավասար պայմանները եւ անբավարար ռեսուրսները կարող են հանգեցնել սթրեսի, կենտրոնացման խնդիրների եւ ուսումնական արդյունքների անկման։ Այս խնդիրը հատկապես արտահայտված է հեռավոր մարզերից եկած ուսանողների շրջանում, որոնք չունեն անհրաժեշտ աջակցություն եւ ենթակառուցվածքներ։

Վերլուծական նկատառումներ.

Հեռավորություն եւ տրանսպորտի դժվարություններ՝ որպես կրթության հասանելիության իրավական եւ սոցիալական խնդիր.

Մարզային բուհերում սովորող ուսանողների զգալի մասի համար կրթության հասանելիությունը սահմանափակվում է ոչ միայն սոցիալ-տնտեսական, այլեւ աշխարհագրական գործոններով։ Բազմաթիվ ուսանողներ ստիպված են ամեն օր հաղթահարել զգալի հեռավորություն՝ մեկից ավելի տրանսպորտային միջոցների օգնությամբ, հաճախ անբարենպաստ եղանակային պայմաններում եւ ոչ կանոնավոր երթուղիների պայմաններում։ Այս հանգամանքը հանգեցնում է դասաժամերի պարբերական բացակայությունների, երկարատեւ հոգնածության, ուսումնական գործընթացում ներգրավվածության նվազման եւ, հետեւաբար, ակադեմիական արդյունքների թուլացման։ Խնդիրը ստանում է համակարգային բնույթ, երբ կրթական իրավունքների իրացման հնարավորությունները կախված են դառնում բնակության վայրից, ինչը հակասում է կրթության հավասար հասանելիության հիմնարար սկզբունքներին։ Այստեղ խոսքը այլեւս անհատական անհարմարությունների մասին չէ, այլ՝ կրթական անհավասարության կառուցվածքային դրսեւորման, որտեղ մարզային ուսանողը փաստացի հայտնվում է ավելի անբարենպաստ դիրքում՝ մայրաքաղաքի բուհերում սովորողների համեմատ։

Ուսումնական ծրագրերի հնություն՝ որպես մասնագիտական կարողությունների սահմանափակման գործոն.

Կրթության որակի առանցքային բաղադրիչներից մեկը արդիական ու դինամիկ զարգացող ուսումնական ծրագիրն է։ Սակայն մարզային բարձրագույն ուսումնական հաստատությունների մի մասում պահպանվում են ուսումնական ծրագրեր, որոնք ձեւավորվել են տարիներ, իսկ որոշ դեպքերում՝ տասնամյակներ առաջ։ Դրանք հաճախ հիմնված են հնացած մեթոդաբանության, սահմանափակ տեսության եւ ժամանակակից մարտահրավերներին չհամապատասխանող գրականության վրա։ Արդյունքում՝ ուսանողները չեն ստանում բավարար գործնական հմտություններ, տեխնոլոգիական նորարարություններին համապատասխան գիտելիք եւ ժամանակակից աշխատաշուկայի պահանջներին համապատասխան ունակություններ։ Սա ուղղակիորեն ազդում է շրջանավարտների մրցունակության վրա՝ թե՛ տեղական, թե՛ միջազգային աշխատաշուկայում։ Կրթությունը վերածվում է ոչ թե ապագայի հնարավորություն ստեղծող գործոնի, այլ՝ ձեւական գործընթացի, որի արդյունքում ստացած դիպլոմը հաճախ չի արտացոլում անհրաժեշտ մասնագիտական պատրաստվածությունը։ Այս երեւույթն էլ իր հերթին խորացնում է կենտրոնացված կրթական համակարգի եւ մարզային կրթության միջեւ գոյություն ունեցող որակական պառակտումը։

ԱՌԱՋԱՐԿՆԵՐ.

Ուսանողների պատասխանների վերլուծությունը եւ մարզային բուհերի վիճակագրությունը ցույց են տալիս, որ իրական խնդիրների համակարգային լուծման համար անհրաժեշտ է համապարփակ, բազմակողմանի մոտեցում։ Ահա մի շարք կոնկրետ առաջարկներ՝ ըստ առաջնահերթության եւ արդյունավետության.

Բոլոր առաջարկները հիմնված են ուսանողների հարցումների արդյունքներին, ինչպես նաեւ կրթության ոլորտի մասնագետների դիտարկումներին։

Ուսումնական ծրագրերի արդիականացում եւ ծրագրային բարեփոխումներ.

Ուսումնական ծրագրերը պետք է վերանայվեն՝ համապատասխանելու ժամանակակից աշխատաշուկայի պահանջներին եւ տեխնոլոգիական զարգացման նոր տենդենցներին։
Ակադեմիական եւ պրակտիկական գիտելիքների հավասարակշռված ներառումը ապահովելու համար անհրաժեշտ է ներդնել նոր մեթոդներ, նախագծային աշխատանքներ եւ լաբորատոր փորձառություններ։
Ուսուցչական կազմի եւ գիտական խորհրդատվության ներգրավմամբ իրականացվող շարունակական վերապատրաստումներ՝ նորագույն մեթոդների եւ տեխնոլոգիաների կիրառմամբ։

Տրանսպորտային եւ աշխարհագրական սահմանափակումների մեղմացում.

Մարզաբնակ ուսանողների համար կիրառել տրանսպորտային արտոնություններ (հաշվառված երթուղիներ, զեղչված կամ անվճար ուղեւորություն),
Առցանց եւ հիբրիդ դասընթացների ընդլայնում, որպեսզի հեռավորության պատճառով ուսանողները չզրկվեն կրթությունից,
Լավագույն պրակտիկայի համադրություն՝ ֆիզիկական եւ թվային ուսուցման միջեւ՝ ուսանողի մասնակցությունը ապահովելու համար:

Թվայնացում եւ ռեսուրսների հասանելիություն.

Բուհերի գրադարանների եւ էլեկտրոնային ռեսուրսների զարգացման եւ
արդիականացման ծրագրեր՝ միջազգային գրականություն, բազաներ եւ կրթական հարթակներ ներառելով,
Հեռավար ուսուցման եւ MOOCs (Massive Open Online Courses) ինտեգրում՝ լրացուցիչ գործնական հմտություններ ստանալու հնարավորությամբ,
Ուսանողների համար հեշտացված եւ համընդհանուր մուտք՝ բոլոր թվային ուսումնական նյութերին, անկախ բնակության վայրից։

Ուսանողների մասնակցություն կրթական գործընթացի բարեփոխմանը.

Բուհերում ստեղծել պաշտոնական մեխանիզմներ՝ ուսանողների կարծիքը լսելու եւ որոշումների ընդունման գործընթացում ներգրավելու համար,
Հաճախակի անցկացվող հարցումներ, ֆոկուս խմբեր եւ վերլուծություններ՝ ուսանողների կարիքների եւ խնդիրների պարզելու նպատակով,
Ուսանողական խորհուրդների եւ միավորների ակտիվ մասնակցություն՝ որոշումների նախագծման եւ բարեփոխումների հսկողության մակարդակով։

Կրթական հավասարության եւ սոցիալական աջակցություն.

Մարզային ուսանողների համար՝ կրթաթոշակների, ուսման վարձերի եւ բնակարանային արտոնությունների ապահովում,
Հատուկ ծրագրեր՝ նպատակային աջակցություն այն ուսանողներին, ովքեր սահմանափակ ֆինանսական կամ սոցիալական հնարավորություններ ունեն,
Ուսանողների հոգեբանական աջակցություն եւ մենթորինգ՝ հեռավորության եւ կրթական դժվարությունների ազդեցությունը մեղմելու համար։

Կառուցվածքային եւ ինստիտուցիոնալ ներդրումներ.

Բուհերի լաբորատոր եւ տեխնիկական ենթակառուցվածքների արդիականացում՝ նոր սարքավորումների եւ տեխնոլոգիաների ներդրմամբ,
Մարզային բուհերի ֆինանսավորման բարձրացում՝ կրթության որակը եւ մասնագիտական հմտությունների մակարդակը հավասարեցնելու նպատակով։
Պետական մակարդակով կենտրոնացված ռազմավարական ծրագրեր՝ կրթության անհավասարությունը նվազեցնելու եւ մարզերում բարձրակարգ կրթություն հասանելի դարձնելու համար։

ՕԳՏԱԳՈՐԾՎԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐ

ՀՀ ԿԳՄՍ նախարարության պաշտոնական կայք,
World Bank – Education Reports,
UNESCO – Education and Inequality Surveys,
Armenian Educational Research Association հրապարակումներ
UNDP կրթական ծրագրերի զեկույցներ:

Հոդվածը հիմնված է նաեւ Google Forms հարթակում իրականացված հարցումների վրա, որոնք ընդգրկել են ՀՀ մարզային եւ կենտրոնական բուհերում սովորող ուսանողների տեսակետները եւ առաջնահերթ խնդիրները։